Adana Ansiklopedik Sözlük

Adana Sözlüğü ve sadece Adanalıların kullanıp anlayabileceği kelime ve deyişler

Yazıyı Paylaş

Her bölgenin kendine ait şivesi olduğu gibi Adanalıların da şahsına münhasır dil ve edebiyat şekilleri ve sadece Adanalıların anlayacağı, ansiklopedik değerinde bir takım kelimeleri mevcut.  Adanalıların kendilerini ifade etme şekilleri çok enteresan, şive ve uslupları da Türkçe’nin alt dili içerisinde özellik gösteren Adana Türkçesi denilebilecek ayrı bir araştırma konusu. Adana kafasını anlamak, Adana Türkçesini çözmek, Adanalıları daha yakından tanıyabilmek için elbetteki onların yaşam tarzlarının aynası olan Adana dilinin inceliklerini öğrenmek gerek. Her ne kadar Adana insanının zengin ve derin anlamlar içeren şivesini öğrenmek için Adana dil kurslarına gidip aylarca eğitim almanız gerekse de biz yine de elimizden geldiğince Adana’nın söz varlığına, hiçbir dilde benzerlik göstermeyen Adana Türkçmesine ve Adana ansiklopedik sözlüğünde geçen kelimelere dair ip uçları vererek Adanalıları kısa yoldan tercüme etmeniz açısından yardımcı olacağız. Yolu Adana’dan geçen, Adanalı bir eşi dostu olan insanların keşfetmesi gereken bu orijinal dilin geçmişten günümüze Türkçemize kazandırdığı söz öbeklerini sizlerle paylaşmak istiyoruz. Çukurova insanının geçmişten günümüze dilden dile aktararak koruduğu ve belkide günümüzde orjinaline sağdık kalınmış nadir şivelerden biri olan ve Adanalıların yoğunlukla sokak ağzıyla perçimleyerek geliştirdiği bu şivenin, şimdiki nesle yakın, Adanalılar ve şehir dışındaki insanların kulak aşinası olduğu, en çok bilinen bir takım sözcüklerine yer verdik. Bunların dışında Adana’ya özgü daha bir çok sözcük örneklerle çoğaltılabilir. Şimdi kağıdı kalemi alın, yoğun uğraşlarla hazırladığımız Adana Türkçe Ansiklopedisinin leziz kelimelerini olabildiğince not edip hafızaya atın.

A

Anarya = Geri vites anlamına gelen bu kelime genellikle Adanalılarca alttan almak manasını taşıdığından son derece hayati bir önem taşır.

Appacık = Tertemiz

Attırmak = Ayakta tuvalet ihtiyacını gidermek

Avcar/Avcarlamak = Adanalının kırmızı et ya da tavuğu bir takım baharatlarla

Ayikün mü = “ Anlıyor musun “ fiilinin Adanalıların yuvarlanmış hali.

Aperlö = Hoperlör

Aboov = Şaşırtma, sevinme, tırsma efekti

Antin Kuntin = Değersiz, işe yaramaz

Allöş = Adanalılarca beğenme nidası

Aşortmen = Eşofman

Ayükunnu = Anlıyor musun

B

Bakale = İlk bakışta kulağa olası bir Afrikalı futbolcu devşirmesi gelse de

Adanalılarca dikkat çekme, seslenme öbeği olarak kullanılır.

Bilenzik = Bilezik

Bici bici = Buz ve nişasta ile yapılan bir Adana tatlısı

Bocit = Sürahi, su kabı

Bayaktan = Az önce, daha önce

Biliyün nü = “ Biliyor musun “ soru cümlesinin Adanaca evrilmiş hali

 

C-Ç

 

Cıncık = Kırık cam yâda porselen parçaları

Cırlazmak = mızıkçılık yapmak, işin kurnazlığına kaçmak

Cono = Adana yöresinde mesken tutmuş, göçebe, sporla alakaları olmayıpta sürekli spor giyinen, medeniyetten uzak mahlûkatlar.

Cıbartmak = Tokat vurarak kızartmak

Cibiliyet = Geçmiş, soy, mizaç, benlik

Cırmalamak = Çalışmak, uğraşmak

Cımcılık =

Cardın Tiksindirici büyüklükte lağam faresi

Çimmek = Yıkanmak, yüzmek

Cimciklemek = Adanalının sevgi göstergesi, cimdiklemek, sıkmak

Çömçe = Kepçe manasında kullanılır

Çor:

Cibindirik = Sivrisinekten korunmak için yatağın üstüne kurulan tül

Çömmek = Eğilmek, dizlerini kıvırıp oturur gibi yapmak. ( Emmi oturuşu)

Çemirlemek =  Gömleğin kollarını kıvırmak.   

Çul = Kilim

 

D

 

Dam = Çatı, evin üstünü kapat bir tür kapak.

Döş = Göğüs

Dinelmek = Ayakta durmak, başının dibinde dikilmek

Dezzemin cülüğü = Adanalıların dost ve ahbaplarına hitap şekli. Buradaki cülük “ oğul, kız “ anlamında. Dezze ise bildiğimiz “ teyze “ fakat buradaki hitabın akrabalıkla bir ilgisi yok, tamamen neşesine.

Dellenmek: Adanalılarca çığırından çıkmak, sinirlenmek anlamına gelen bu kelime yer yer sevinçten için içine sığmaması, kopmak anlamını da taşır

terbiye/ marine edip harikalar yaratması işlemi.

Deyha = Adana’nın yer yön zarfı, işte orada manasına gelir

Darı = Mısır

Daraba = Dükkân Kepengi

Dulda = Sığınak, kuytu yer

Dümbük = İşe yaramaz, güvenilmez

Dandik  = İşe yaramaz

Deel mi = Değil mi?

Deya = İşte

Dakka = Eldeki en kıymetli bilye

Davşan = Tavşan

Dıkılmak = İçeri girmek, tünemek

Depik = Tekme

 

E

 

Essah = Sahi, gerçek, harbi

Engin = Alçak, kısa

Eftik = Kötü

Elleham = Sanırım, belki

Eşgi = Ekşi

Esmiyür = Rüzgâr bile esmiyor, dal kıpırdamıyor.

 

F

 

Fallik = Çok gezen, fingirdek

Fanilya = Atlet ’in kollu olanı

Fırrık = Deli, aklını kaybeden

Feriştah = Bir şeyin en üstü olanı.

Fıcıtmak = Fırlatmak, atmak, savurmak

Fırıldak = Sahtekâr

Falafoş = Yalama

 

G

 

Gocuk = Adanalının kış günlerinde tercih ettiği içi kürklü kalın manto.

Gındırık = Aralamak, örtmek, açmak

Gulle = Bilye, misket

Gıllik = Küçük, minyon

Galan = Bundan sonra, artık.

Guş= Kuş.

 

H

 

Hırpo = Enayi

Heyye = Adanalıların her şeyi kolaylaştıran sözü, evet manasında

Helke = Su, süt vs. şeyleri koymaya yarayan geniş ve derin bir çeşit kova

Hipo = Çamaşır suyu

Hoşşik = Yaranmaya çalışan, yalaka

 

I

 

Ihmak = Diz çökmek, saklanmak

 

K

Küncü = Susam

Karsambaç = Bir Adanalı tatlısı Bici’nin nişastasız olanı

Kölge = Gölge

Kirve = Adana mitolojisinde tanımadığın, kendinden yaşça büyük ya da arkadaş ortamındak kullanılan hitap şekli, sünnet gelmesin aklınıza.

Kele = Hey, baksana manasına gelen kelime. Daha çok yakarış, serzeniş içerir.

Kelebicin = Yayın balığının Çukurova yöresindeki adı.

Kertiş = Kertenkele

Köşker = Ayakkabı tamircisi

Kepmek = Çökmek, yamulmak

Koruk = Ham üzüm

Kepitmek = Yıkmak, göçürmek.

 

L

 

Laos = Lacoste

Laylon = Naylon, plastik malzeme

Lastik = Spor ayakkabısı, terlik

 

M

 

Malamat = Rezil, kepaze olmak, ne yapacağını bilememek

Mısmıl = Düzgün, güzel

Mucuk = Küçük sinek

Mandalin/Mandali = Mandalina

Mavra = Muhabbet etmek, geyik

 

O-Ö

 

Ökenmek = Ağız hareketleriyle dalga geçmek

Obir = Diğer

 

 

 

P

 

Püskevit = Herkes biliyor

Pırtmak = Kopmak

Pambık = Pamuk

Peşkir = Havlu

 

R

 

Rollenmek: Koltuğunun kabarması, kendi kendine havalara girmek

 

S

 

Soyka = Yaramaz çocuk, hayta gibi.

Susazmak = Susamak

Sırt = Giysi, elbise

Sokum = Ekmek arası

Sündürmek = Uzatmak, esnetmek, şeklini bozmak

Soyka = Ölen kişinin elbisesi

Sini = Adana annelerinin sofra niyetine kullandığı tepsi

Somurmak = Emmek, yalamak

Şaplak = Tokat

Şabeleme: Adana yöresine özgü bir düğün geleneği

 

T

 

Tike = Küçük kuşbaşı

Teker = Bisiklet

Taka = Pencere, kapı

Tuluk = Tulum peyniri

Tırrik = Gereksiz, boş insan

Taman = Hani

 

U

 

Uluk = Çürümüş sebze, meyve

Üfelemek = Ovalamak

Uçak = Bu kelime Adana icadıdır, yoksa uçalım olurdu ismi.

 

V

 

Vırıığı yelli = Aklı bir karış havada

Vıttırıvızzık = Hava civa, önemsiz

 

Y

 

Yüssük = Yüzük

Yenidünya = Malta eriği

 

Z

 

Zaar = Zahir, “ öyledir herhâlde” nin Adanacası

Zibil = Çöp

ZabaananSabah vaktinde

Zumzuk = Adana dövüş sanatlarınca “yumruk” manasına gelen kelime.

Zorsunmak = Üşenmek, erinmek

Zambır = Sinirlenmek, daralmak

Written by Admin Gardaş

Kardan adam yapmayı ve kar tapu oynamayı bilmeyen Allahına kadar Adanalı bir cülük

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir